دوره‌هاى مختلف ، يكى از بهترين مراكز آموزشى بوده است . از سويى مجموع مدارس و كانون‌هاى متصل به آن موجب شد اين مسجد به صورت مجموعه بزرگ علمى يا دانشگاه اسلامى درآيد . « 1 » 2 . زاويه زاويه يا ستون ، قسمتى از مسجد است كه در اثر توسعه و گسترش مساجد به تدريج شكل گرفت و در تاريخ آموزش جايگاهى ويژه يافت . هريك از دانشمندان و يا استادانى كه در مسجد مجلس درس مىآراستند ، رو به قبله به يكى از ستون‌هاى مسجد تكيه مىدادند و دانشجويان نيز پيرامون آنها گرد مىآمدند . به تدريج با جديت استاد در برگزارى مجلس درس پاى همان ستون ، آنجا به نام همان استاد ناميده مىشد . براى نمونه ، ابراهيم بن محمد نقطويه ( 297 ه . ق ) مدت پنجاه سال مجلس درس خود را پاى يك ستون برگزار كرد « 2 » و يا زاويه امام شافعى در جامع عمرو بن عاص مدت‌ها كانون مهم تجمع دانش‌پژوهان بود . « 3 » پوشيده نماند سرآغاز فرهنگ زاويه‌نشينى عمدتاً از مساجد جامع شمال آفريقا بوده است و اين فرهنگ بعدها به عالم اسلام راه يافت و تا به امروز نيز ادامه دارد . 3 . مكتب و كُتّاب اين دو به دبستان‌هايى اطلاق مىشوند كه در آنها آموزش ابتدايى خواندن ، نوشتن و يا روخوانى قرآن انجام مىشد . بدين رو مكتب‌خانه‌ها محل مناسبى براى آموزش قرآن و مقدمات دينى بود . « 4 » با توسعه جامعه اسلامى و وجوب آموزش از دوره خردسالى ، اين نياز اساسى شكل گرفت كه كودكان مىبايد از سنين پايين تعليم يابند . بنابراين آموزش دينى همگانى شد و شمار دانش‌آموزان در مسجد فزونى يافت . هرچند جمعيت زياد تنها بهانه‌اى براى جدا كردن مكتب و كُتاب از مسجد نبود ، بلكه با تغيير سن فراگيران و خردسالى نوآموزان ، ديگر مسجد نمىتوانست محل مناسبى براى تحصيل آنها باشد . از اين رو ، ترس از آلوده شدن مسجد « 5 » توسط خردسالانى كه به سن

--> ( 1 ) . عبدالرحيم غنيمه ، تاريخ دانشگاه‌هاى بزرگ اسلامى ، ترجمه نورالله كسايى ، ص 66 و 67 . ( 2 ) . حموى ، معجم الادباء ، ج 1 ، ص 256 . ( 3 ) . مقريزى ، المواعظ و الاعتبار بذكر الخطط و الآثار ، ج 4 ، ص 22 . ( 4 ) . احمد امين ، ضحى الاسلام ، ج 2 ، ص 50 و 51 . ( 5 ) . شيرازى ، نهاية الرتبة فى طلب الحسبة ، ص 103 .